Stotram
Keelakam | कीलकम्
Original · संस्कृतम्
Keelakam Sanskrit Lyrics
ॐ अस्य श्रीकीलकमन्त्रस्य शिव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीमहासरस्वती देवता, श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः ॥ ॐ नमश्चण्डिकायै ॥ मार्कण्डेय उवाच । ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे । श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥१॥ सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामभिकीलकम् । सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जाप्यतत्परः ॥२॥ सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि वस्तूनि सकलान्यपि । एतेन स्तुवतां देवी स्तोत्रमात्रेण सिद्ध्यति ॥३॥ न मन्त्रो नौषधं तत्र न किञ्चिदपि विद्यते । विना जाप्येन सिद्ध्येत सर्वमुच्चाटनादिकम् ॥४॥ समग्राण्यपि सिद्ध्यन्ति लोकशङ्कामिमां हरः । कृत्वा निमन्त्रयामास सर्वमेवमिदं शुभम् ॥५॥ स्तोत्रं वै चण्डिकायास्तु तच्च गुप्तं चकार सः । समाप्तिर्न च पुण्यस्य तां यथावन्नियन्त्रणाम् ॥६॥ सोऽपि क्षेममवाप्नोति सर्वमेवं न संशयः । कृष्णायां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः ॥७॥ ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति । इत्थंरूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम् ॥८॥ यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति संस्फुटम् । स सिद्धः स गणः सोऽपि गन्धर्वो जायते नरः ॥९॥ न चैवाप्यटतस्तस्य भयं क्वापीह जायते । नापमृत्युवशं याति मृतो मोक्षमवाप्नुयात् ॥१०॥ ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत न कुर्वाणो विनश्यति । ततो ज्ञात्वैव सम्पन्नमिदं प्रारभ्यते बुधैः ॥११॥ सौभाग्यादि च यत्किञ्चिद् दृश्यते ललनाजने । तत्सर्वं तत्प्रसादेन तेन जाप्यमिदं शुभम् ॥१२॥ शनैस्तु जप्यमानेऽस्मिन् स्तोत्रे सम्पत्तिरुच्चकैः । भवत्येव समग्रापि ततः प्रारभ्यमेव तत् ॥१३॥ ऐश्वर्यं यत्प्रसादेन सौभाग्यारोग्यसम्पदः । शत्रुहानिः परो मोक्षः स्तूयते सा न किं जनैः ॥१४॥
Transliteration
Keelakam English Lyrics
oṃ asya śrīkīlakamantrasya śiva ṛṣiḥ, anuṣṭup chandaḥ, śrīmahāsarasvatī devatā, śrījagadambāprītyarthaṃ saptaśatīpāṭhāṅgatvena jape viniyogaḥ || oṃ namaścaṇḍikāyai || mārkaṇḍeya uvāca | oṃ viśuddhajñānadehāya trivedīdivyacakṣuṣe | śreyaḥprāptinimittāya namaḥ somārdhadhāriṇe ||1|| sarvametadvijānīyānmantrāṇāmabhikīlakam | so'pi kṣemamavāpnoti satataṃ jāpyatatparaḥ ||2|| siddhyantyuccāṭanādīni vastūni sakalānyapi | etena stuvatāṃ devī stotramātreṇa siddhyati ||3|| na mantro nauṣadhaṃ tatra na kiñcidapi vidyate | vinā jāpyena siddhyeta sarvamuccāṭanādikam ||4|| samagrāṇyapi siddhyanti lokaśaṅkāmimāṃ haraḥ | kṛtvā nimantrayāmāsa sarvamevamidaṃ śubham ||5|| stotraṃ vai caṇḍikāyāstu tacca guptaṃ cakāra saḥ | samāptirna ca puṇyasya tāṃ yathāvanniyantraṇām ||6|| so'pi kṣemamavāpnoti sarvamevaṃ na saṃśayaḥ | kṛṣṇāyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā samāhitaḥ ||7|| dadāti pratigṛhṇāti nānyathaiṣā prasīdati | itthaṃrūpeṇa kīlena mahādevena kīlitam ||8|| yo niṣkīlāṃ vidhāyaināṃ nityaṃ japati saṃsphuṭam | sa siddhaḥ sa gaṇaḥ so'pi gandharvo jāyate naraḥ ||9|| na caivāpyaṭatastasya bhayaṃ kvāpīha jāyate | nāpamṛtyuvaśaṃ yāti mṛto mokṣamavāpnuyāt ||10|| jñātvā prārabhya kurvīta na kurvāṇo vinaśyati | tato jñātvaiva sampannamidaṃ prārabhyate budhaiḥ ||11|| saubhāgyādi ca yatkiñcid dṛśyate lalanājane | tatsarvaṃ tatprasādena tena jāpyamidaṃ śubham ||12|| śanaistu japyamāne'smin stotre sampattiruccakaiḥ | bhavatyeva samagrāpi tataḥ prārabhyameva tat ||13|| aiśvaryaṃ yatprasādena saubhāgyārogyasampadaḥ | śatruhāniḥ paro mokṣaḥ stūyate sā na kiṃ janaiḥ ||14||
Meaning
Keelakam English Meaning
Om. Of this Kilaka mantra, the seer is Shiva, the metre Anushtubh and the deity Shri Mahasarasvati. It is recited as a limb of the Saptashati path, for the pleasure of Jagadamba. Om, salutation to Chandika. Markandeya said: Salutation to Shiva, whose body is pure knowledge, whose divine eyes are the three Vedas, who is the means of reaching the highest good, and who wears the half-moon. Let it be understood that this whole text is the kilaka, the binding pin, of the mantras. One who is constantly devoted to its recitation also attains well-being. Rites such as uchchatana, and all such aims, are accomplished; for those who praise with this, the Devi is won by the hymn alone. For that, no mantra, no herb, nothing else at all is needed; without any other japa, every rite such as uchchatana succeeds. "Through it everything succeeds": seeing this concern of the people, Hara (Shiva) placed this whole auspicious text under a binding. He kept this hymn of Chandika hidden; and for one who keeps its rule as it should be kept, the merit has no end. He too undoubtedly attains every kind of well-being who, with a collected mind, on the fourteenth or the eighth day of the dark fortnight, offers all to the Devi and receives it back as her gift; she is not pleased in any other way. In this manner Mahadeva sealed it with this pin. One who first unpins it and then recites it daily with clear pronunciation becomes a perfected being, an attendant of Shiva, even a gandharva. Wherever he roams, no fear arises for him in this world; he does not fall into the grip of untimely death, and when he dies he attains liberation. Knowing this, one should begin and carry out the recitation; one who does not do so comes to harm. That is why the wise begin it only after knowing this, and then it is complete. Whatever good fortune and the like is seen among women, all of it comes by her grace; therefore this auspicious hymn should be recited. Even when this hymn is recited softly, abundant prosperity comes in full measure; therefore it should surely be begun. She by whose grace come sovereignty, good fortune, health and wealth, the defeat of enemies and the supreme liberation — why should people not praise her?
अर्थ
Keelakam Hindi Meaning
इस कीलक-मन्त्र के ऋषि शिव हैं, छन्द अनुष्टुप् है और देवता श्रीमहासरस्वती हैं। श्रीजगदम्बा की प्रसन्नता के लिए सप्तशती-पाठ के अंग के रूप में इसका जप किया जाता है। ॐ चण्डिका को नमस्कार है। मार्कण्डेयजी बोले — विशुद्ध ज्ञान ही जिनका शरीर है, तीनों वेद जिनके दिव्य नेत्र हैं, जो परम कल्याण की प्राप्ति के कारण हैं और जो मस्तक पर अर्धचन्द्र धारण करते हैं, उन भगवान शिव को नमस्कार है। यह सम्पूर्ण (सप्तशती) मन्त्रों का अभिकीलक है, ऐसा जानना चाहिए। जो निरन्तर इसके जप में लगा रहता है, वह भी कल्याण को प्राप्त करता है। उच्चाटन आदि सभी कार्य सिद्ध हो जाते हैं। जो इसके द्वारा स्तुति करते हैं, उनके लिए केवल स्तोत्र-पाठ से ही देवी सिद्ध (प्रसन्न) हो जाती हैं। उसके लिए न मन्त्र, न औषधि, न कोई अन्य साधन आवश्यक है; बिना किसी अन्य जप के ही उच्चाटन आदि सब कार्य सिद्ध हो जाते हैं। 'इससे तो सब कुछ सिद्ध हो जाता है' — लोगों की इस शंका को देखकर भगवान शंकर ने इस सम्पूर्ण कल्याणकारी स्तोत्र को इस प्रकार नियन्त्रित (कीलित) कर दिया। उन्होंने चण्डिका के इस स्तोत्र को गुप्त कर दिया। जो उसके नियम का यथावत् पालन करता है, उसके पुण्य का कभी अन्त नहीं होता। वह भी निःसन्देह सब प्रकार का कल्याण प्राप्त करता है, जो कृष्णपक्ष की चतुर्दशी या अष्टमी को एकाग्रचित्त होकर देवी को सब कुछ अर्पित करता है और फिर उसे प्रसाद रूप में ग्रहण करता है; अन्य किसी प्रकार से वे प्रसन्न नहीं होतीं। इस प्रकार की कील से महादेव ने इसे कीलित किया है। जो इसे निष्कीलित करके प्रतिदिन स्पष्ट उच्चारण के साथ इसका जप करता है, वह मनुष्य सिद्ध हो जाता है, शिव का गण बन जाता है और गन्धर्व भी होता है। वह कहीं भी विचरे, उसे इस लोक में कहीं भय नहीं होता; वह अकाल मृत्यु के वश में नहीं होता और देहान्त होने पर मोक्ष पाता है। इसे जानकर ही पाठ आरम्भ करना और करना चाहिए; जो ऐसा नहीं करता, उसकी हानि होती है। इसीलिए बुद्धिमान लोग इसे जानकर ही यह पूर्ण पाठ आरम्भ करते हैं। स्त्रियों में जो कुछ भी सौभाग्य आदि दिखाई देता है, वह सब देवी की कृपा का ही फल है; इसलिए इस कल्याणकारी स्तोत्र का जप करना चाहिए। इस स्तोत्र का मन्द स्वर में जप करने पर भी पूर्ण और प्रचुर सम्पत्ति प्राप्त होती है; इसलिए इसका पाठ अवश्य आरम्भ करना चाहिए। जिनकी कृपा से ऐश्वर्य, सौभाग्य, आरोग्य, सम्पत्ति, शत्रुओं का नाश और परम मोक्ष प्राप्त होता है, उन देवी की स्तुति लोग क्यों न करें?
Listen
Recitation video

Significance
Keelakam Significance
The Keelakam ("the pin") is the third anga recited before the Durga Saptashati, after the Devi Kavacham and the Argala Stotram. Markandeya explains that Shiva "pinned" the power of the Saptashati so that it would bear fruit only for those who approach it rightly, and tells how the reciter releases it through devotion and self-offering. This text follows the Gita Press recension (14 verses) and includes its viniyoga as an unnumbered first entry; sanskritdocuments gives a 16-verse version with many different readings. It is recited before the Saptashati path, especially during Navaratri.
Keep reading




