Skip to content
Shrutim Logo
Shrutim

Stotram

Kalyan Mandir Stotra | कल्याणमन्दिरस्तोत्रम्

Original · संस्कृतम्

Kalyan Mandir Stotra Sanskrit Lyrics

कल्याणमन्दिरमुदारमवद्यभेदि भीताभयप्रदमनिन्दितमङ्घ्रिपद्मम् । संसारसागरनिमज्जदशेषजन्तु- पोतायमानमभिनम्य जिनेश्वरस्य ॥१॥ यस्य स्वयं सुरगुरुर्गरिमाम्बुराशेः स्तोत्रं सुविस्तृतमतिर्न विभुर्विधातुम् । तीर्थेश्वरस्य कमठस्मयधूमकेतो- स्तस्याहमेष किल संस्तवनं करिष्ये ॥२॥ सामान्यतोऽपि तव वर्णयितुं स्वरूप- मस्मादृशाः कथमधीश भवन्त्यधीशाः । धृष्टोऽपि कौशिकशिशुर्यदि वा दिवान्धो रूपं प्ररूपयति किं किल घर्मरश्मेः ॥३॥ मोहक्षयादनुभवन्नपि नाथ मर्त्यो नूनं गुणान् गणयितुं न तव क्षमेत । कल्पान्तवान्तपयसः प्रकटोऽपि यस्मा- न्मीयेत केन जलधेर्ननु रत्नराशिः ॥४॥ अभ्युद्यतोऽस्मि तव नाथ जडाशयोऽपि कर्तुं स्तवं लसदसंख्यगुणाकरस्य । बालोऽपि किं न निजबाहुयुगं वितत्य विस्तीर्णतां कथयति स्वधियाम्बुराशेः ॥५॥ ये योगिनामपि न यान्ति गुणास्तवेश वक्तुं कथं भवति तेषु ममावकाशः । जाता तदेवमसमीक्षितकारितेयं जल्पन्ति वा निजगिरा ननु पक्षिणोऽपि ॥६॥ आस्तामचिन्त्यमहिमा जिन संस्तवस्ते नामापि पाति भवतो भवतो जगन्ति । तीव्रातपोपहतपान्थजनान्निदाघे प्रीणाति पद्मसरसः सरसोऽनिलोऽपि ॥७॥ हृद्वर्तिनि त्वयि विभो शिथिलीभवन्ति जन्तोः क्षणेन निबिडा अपि कर्मबन्धाः । सद्यो भुजङ्गममया इव मध्यभाग- मभ्यागते वनशिखण्डिनि चन्दनस्य ॥८॥ मुच्यन्त एव मनुजाः सहसा जिनेन्द्र रौद्रैरुपद्रवशतैस्त्वयि वीक्षितेऽपि । गोस्वामिनि स्फुरिततेजसि दृष्टमात्रे चौरैरिवाशु पशवः प्रपलायमानैः ॥९॥ त्वं तारको जिन कथं भविनां त एव त्वामुद्वहन्ति हृदयेन यदुत्तरन्तः । यद्वा दृतिस्तरति यज्जलमेष नून- मन्तर्गतस्य मरुतः स किलानुभावः ॥१०॥ यस्मिन्हरप्रभृतयोऽपि हतप्रभावाः सोऽपि त्वया रतिपतिः क्षपितः क्षणेन । विध्यापिता हुतभुजः पयसाथ येन पीतं न किं तदपि दुर्धरवाडवेन ॥११॥ स्वामिन्ननल्पगरिमाणमपि प्रपन्ना- स्त्वां जन्तवः कथमहो हृदये दधानाः । जन्मोदधिं लघु तरन्त्यतिलाघवेन चिन्त्यो न हन्त महतां यदि वा प्रभावः ॥१२॥ क्रोधस्त्वया यदि विभो प्रथमं निरस्तो ध्वस्तास्तदा वद कथं किल कर्मचौराः । प्लोषत्यमुत्र यदि वा शिशिरापि लोके नीलद्रुमाणि विपिनानि न किं हिमानी ॥१३॥ त्वां योगिनो जिन सदा परमात्मरूप- मन्वेषयन्ति हृदयाम्बुजकोशदेशे । पूतस्य निर्मलरुचेर्यदि वा किमन्य- दक्षस्य सम्भवपदं ननु कर्णिकायाः ॥१४॥ ध्यानाज्जिनेश भवतो भविनः क्षणेन देहं विहाय परमात्मदशां व्रजन्ति । तीव्रानलादुपलभावमपास्य लोके चामीकरत्वमचिरादिव धातुभेदाः ॥१५॥ अन्तः सदैव जिन यस्य विभाव्यसे त्वं भव्यैः कथं तदपि नाशयसे शरीरम् । एतत्स्वरूपमथ मध्यविवर्तिनो हि यद्विग्रहं प्रशमयन्ति महानुभावाः ॥१६॥ आत्मा मनीषिभिरयं त्वदभेदबुद्ध्या ध्यातो जिनेन्द्र भवतीह भवत्प्रभावः । पानीयमप्यमृतमित्यनुचिन्त्यमानं किं नाम नो विषविकारमपाकरोति ॥१७॥ त्वामेव वीततमसं परवादिनोऽपि नूनं विभो हरिहरादिधिया प्रपन्नाः । किं काचकामलिभिरीश सितोऽपि शङ्खो नो गृह्यते विविधवर्णविपर्ययेण ॥१८॥ धर्मोपदेशसमये सविधानुभावा- दास्तां जनो भवति ते तरुरप्यशोकः । अभ्युद्गते दिनपतौ समहीरुहोऽपि किं वा विबोधमुपयाति न जीवलोकः ॥१९॥ चित्रं विभो कथमवाङ्मुखवृन्तमेव विष्वक्पतत्यविरला सुरपुष्पवृष्टिः । त्वद्गोचरे सुमनसां यदि वा मुनीश गच्छन्ति नूनमध एव हि बन्धनानि ॥२०॥ स्थाने गभीरहृदयोदधिसम्भवायाः पीयूषतां तव गिरः समुदीरयन्ति । पीत्वा यतः परमसम्मदसङ्गभाजो भव्या व्रजन्ति तरसाप्यजरामरत्वम् ॥२१॥ स्वामिन् सुदूरमवनम्य समुत्पतन्तो मन्ये वदन्ति शुचयः सुरचामरौघाः । येऽस्मै नतिं विदधते मुनिपुङ्गवाय ते नूनमूर्ध्वगतयः खलु शुद्धभावाः ॥२२॥ श्यामं गभीरगिरमुज्ज्वलहेमरत्न- सिंहासनस्थमिह भव्यशिखण्डिनस्त्वाम् । आलोकयन्ति रभसेन नदन्तमुच्चै- श्चामीकराद्रिशिरसीव नवाम्बुवाहम् ॥२३॥ उद्गच्छता तव शितिद्युतिमण्डलेन लुप्तच्छदच्छविरशोकतरुर्बभूव । सान्निध्यतोऽपि यदि वा तव वीतराग नीरागतां व्रजति को न सचेतनोऽपि ॥२४॥ भो भोः प्रमादमवधूय भजध्वमेन- मागत्य निर्वृतिपुरीं प्रति सार्थवाहम् । एतन्निवेदयति देव जगत्त्रयाय मन्ये नदन्नभिनभः सुरदुन्दुभिस्ते ॥२५॥ उद्योतितेषु भवता भुवनेषु नाथ तारान्वितो विधुरयं विहताधिकारः । मुक्ताकलापकलितोरुसितातपत्र- व्याजात्त्रिधा धृततनुर्ध्रुवमभ्युपेतः ॥२६॥ स्वेन प्रपूरितजगत्त्रयपिण्डितेन कान्तिप्रतापयशसामिव सञ्चयेन । माणिक्यहेमरजतप्रविनिर्मितेन सालत्रयेण भगवन्नभितो विभासि ॥२७॥ दिव्यस्रजो जिन नमत्त्रिदशाधिपाना- मुत्सृज्य रत्नरचितानपि मौलिबन्धान् । पादौ श्रयन्ति भवतो यदि वापरत्र त्वत्सङ्गमे सुमनसो न रमन्त एव ॥२८॥ त्वं नाथ जन्मजलधेर्विपराङ्मुखोऽपि यत्तारयस्यसुमतो निजपृष्ठलग्नान् । युक्तं हि पार्थिवनिपस्य सतस्तवैव चित्रं विभो यदसि कर्मविपाकशून्यः ॥२९॥ विश्वेश्वरोऽपि जनपालक दुर्गतस्त्वं किं वाक्षरप्रकृतिरप्यलिपिस्त्वमीश । अज्ञानवत्यपि सदैव कथञ्चिदेव ज्ञानं त्वयि स्फुरति विश्वविकासहेतुः ॥३०॥ प्राग्भारसम्भृतनभांसि रजांसि रोषा- दुत्थापितानि कमठेन शठेन यानि । छायापि तैस्तव न नाथ हता हताशो ग्रस्तस्त्वमीभिरयमेव परं दुरात्मा ॥३१॥ यद्गर्जदूर्जितघनौघमदभ्रभीम- भ्रश्यत्तडिन्मुसलमांसलघोरधारम् । दैत्येन मुक्तमथ दुस्तरवारि दध्रे तेनैव तस्य जिन दुस्तरवारिकृत्यम् ॥३२॥ ध्वस्तोर्ध्वकेशविकृताकृतिमर्त्यमुण्ड- प्रालम्बभृद्भयदवक्त्रविनिर्यदग्निः । प्रेतव्रजः प्रति भवन्तमपीरितो यः सोऽस्याभवत्प्रतिभवं भवदुःखहेतुः ॥३३॥ धन्यास्त एव भुवनाधिप ये त्रिसन्ध्य- माराधयन्ति विधिवद्विधुतान्यकृत्याः । भक्त्योल्लसत्पुलकपक्ष्मलदेहदेशाः पादद्वयं तव विभो भुवि जन्मभाजः ॥३४॥ अस्मिन्नपारभववारिनिधौ मुनीश मन्ये न मे श्रवणगोचरतां गतोऽसि । आकर्णिते तु तव गोत्रपवित्रमन्त्रे किं वा विपद्विषधरी सविधं समेति ॥३५॥ जन्मान्तरेऽपि तव पादयुगं न देव मन्ये मया महितमीहितदानदक्षम् । तेनेह जन्मनि मुनीश पराभवानां जातो निकेतनमहं मथिताशयानाम् ॥३६॥ नूनं न मोहतिमिरावृतलोचनेन पूर्वं विभो सकृदपि प्रविलोकितोऽसि । मर्माविधो विधुरयन्ति हि मामनर्थाः प्रोद्यत्प्रबन्धगतयः कथमन्यथैते ॥३७॥ आकर्णितोऽपि महितोऽपि निरीक्षितोऽपि नूनं न चेतसि मया विधृतोऽसि भक्त्या । जातोऽस्मि तेन जनबान्धव दुःखपात्रं यस्मात्क्रियाः प्रतिफलन्ति न भावशून्याः ॥३८॥ त्वं नाथ दुःखिजनवत्सल हे शरण्य कारुण्यपुण्यवसते वशिनां वरेण्य । भक्त्या नते मयि महेश दयां विधाय दुःखाङ्कुरोद्दलनतत्परतां विधेहि ॥३९॥ निःसंख्यसारशरणं शरणं शरण्य- मासाद्य सादितरिपुप्रथितावदानम् । त्वत्पादपङ्कजमपि प्रणिधानवन्ध्यो वन्ध्योऽस्मि चेद्भुवनपावन हा हतोऽस्मि ॥४०॥ देवेन्द्रवन्द्य विदिताखिलवस्तुसार संसारतारक विभो भुवनाधिनाथ । त्रायस्व देव करुणाह्रद मां पुनीहि सीदन्तमद्य भयदव्यसनाम्बुराशेः ॥४१॥ यद्यस्ति नाथ भवदङ्घ्रिसरोरुहाणां भक्तेः फलं किमपि सन्ततसञ्चितायाः । तन्मे त्वदेकशरणस्य शरण्य भूयाः स्वामी त्वमेव भुवनेऽत्र भवान्तरेऽपि ॥४२॥ इत्थं समाहितधियो विधिवज्जिनेन्द्र सान्द्रोल्लसत्पुलककञ्चुकिताङ्गभागाः । त्वद्बिम्बनिर्मलमुखाम्बुजबद्धलक्ष्या ये संस्तवं तव विभो रचयन्ति भव्याः ॥४३॥ जननयनकुमुदचन्द्रप्रभास्वराः स्वर्गसम्पदो भुक्त्वा । ते विगलितमलनिचया अचिरान्मोक्षं प्रपद्यन्ते ॥४४॥

Transliteration

Kalyan Mandir Stotra English Lyrics

kalyāṇamandiramudāramavadyabhedi bhītābhayapradamaninditamaṅghripadmam | saṃsārasāgaranimajjadaśeṣajantu- potāyamānamabhinamya jineśvarasya ||1|| yasya svayaṃ suragururgarimāmburāśeḥ stotraṃ suvistṛtamatirna vibhurvidhātum | tīrtheśvarasya kamaṭhasmayadhūmaketo- stasyāhameṣa kila saṃstavanaṃ kariṣye ||2|| sāmānyato'pi tava varṇayituṃ svarūpa- masmādṛśāḥ kathamadhīśa bhavantyadhīśāḥ | dhṛṣṭo'pi kauśikaśiśuryadi vā divāndho rūpaṃ prarūpayati kiṃ kila gharmaraśmeḥ ||3|| mohakṣayādanubhavannapi nātha martyo nūnaṃ guṇān gaṇayituṃ na tava kṣameta | kalpāntavāntapayasaḥ prakaṭo'pi yasmā- nmīyeta kena jaladhernanu ratnarāśiḥ ||4|| abhyudyato'smi tava nātha jaḍāśayo'pi kartuṃ stavaṃ lasadasaṃkhyaguṇākarasya | bālo'pi kiṃ na nijabāhuyugaṃ vitatya vistīrṇatāṃ kathayati svadhiyāmburāśeḥ ||5|| ye yogināmapi na yānti guṇāstaveśa vaktuṃ kathaṃ bhavati teṣu mamāvakāśaḥ | jātā tadevamasamīkṣitakāriteyaṃ jalpanti vā nijagirā nanu pakṣiṇo'pi ||6|| āstāmacintyamahimā jina saṃstavaste nāmāpi pāti bhavato bhavato jaganti | tīvrātapopahatapānthajanānnidāghe prīṇāti padmasarasaḥ saraso'nilo'pi ||7|| hṛdvartini tvayi vibho śithilībhavanti jantoḥ kṣaṇena nibiḍā api karmabandhāḥ | sadyo bhujaṅgamamayā iva madhyabhāga- mabhyāgate vanaśikhaṇḍini candanasya ||8|| mucyanta eva manujāḥ sahasā jinendra raudrairupadravaśataistvayi vīkṣite'pi | gosvāmini sphuritatejasi dṛṣṭamātre caurairivāśu paśavaḥ prapalāyamānaiḥ ||9|| tvaṃ tārako jina kathaṃ bhavināṃ ta eva tvāmudvahanti hṛdayena yaduttarantaḥ | yadvā dṛtistarati yajjalameṣa nūna- mantargatasya marutaḥ sa kilānubhāvaḥ ||10|| yasminharaprabhṛtayo'pi hataprabhāvāḥ so'pi tvayā ratipatiḥ kṣapitaḥ kṣaṇena | vidhyāpitā hutabhujaḥ payasātha yena pītaṃ na kiṃ tadapi durdharavāḍavena ||11|| svāminnanalpagarimāṇamapi prapannā- stvāṃ jantavaḥ kathamaho hṛdaye dadhānāḥ | janmodadhiṃ laghu tarantyatilāghavena cintyo na hanta mahatāṃ yadi vā prabhāvaḥ ||12|| krodhastvayā yadi vibho prathamaṃ nirasto dhvastāstadā vada kathaṃ kila karmacaurāḥ | ploṣatyamutra yadi vā śiśirāpi loke nīladrumāṇi vipināni na kiṃ himānī ||13|| tvāṃ yogino jina sadā paramātmarūpa- manveṣayanti hṛdayāmbujakośadeśe | pūtasya nirmalaruceryadi vā kimanya- dakṣasya sambhavapadaṃ nanu karṇikāyāḥ ||14|| dhyānājjineśa bhavato bhavinaḥ kṣaṇena dehaṃ vihāya paramātmadaśāṃ vrajanti | tīvrānalādupalabhāvamapāsya loke cāmīkaratvamacirādiva dhātubhedāḥ ||15|| antaḥ sadaiva jina yasya vibhāvyase tvaṃ bhavyaiḥ kathaṃ tadapi nāśayase śarīram | etatsvarūpamatha madhyavivartino hi yadvigrahaṃ praśamayanti mahānubhāvāḥ ||16|| ātmā manīṣibhirayaṃ tvadabhedabuddhyā dhyāto jinendra bhavatīha bhavatprabhāvaḥ | pānīyamapyamṛtamityanucintyamānaṃ kiṃ nāma no viṣavikāramapākaroti ||17|| tvāmeva vītatamasaṃ paravādino'pi nūnaṃ vibho hariharādidhiyā prapannāḥ | kiṃ kācakāmalibhirīśa sito'pi śaṅkho no gṛhyate vividhavarṇaviparyayeṇa ||18|| dharmopadeśasamaye savidhānubhāvā- dāstāṃ jano bhavati te tarurapyaśokaḥ | abhyudgate dinapatau samahīruho'pi kiṃ vā vibodhamupayāti na jīvalokaḥ ||19|| citraṃ vibho kathamavāṅmukhavṛntameva viṣvakpatatyaviralā surapuṣpavṛṣṭiḥ | tvadgocare sumanasāṃ yadi vā munīśa gacchanti nūnamadha eva hi bandhanāni ||20|| sthāne gabhīrahṛdayodadhisambhavāyāḥ pīyūṣatāṃ tava giraḥ samudīrayanti | pītvā yataḥ paramasammadasaṅgabhājo bhavyā vrajanti tarasāpyajarāmaratvam ||21|| svāmin sudūramavanamya samutpatanto manye vadanti śucayaḥ suracāmaraughāḥ | ye'smai natiṃ vidadhate munipuṅgavāya te nūnamūrdhvagatayaḥ khalu śuddhabhāvāḥ ||22|| śyāmaṃ gabhīragiramujjvalahemaratna- siṃhāsanasthamiha bhavyaśikhaṇḍinastvām | ālokayanti rabhasena nadantamuccai- ścāmīkarādriśirasīva navāmbuvāham ||23|| udgacchatā tava śitidyutimaṇḍalena luptacchadacchaviraśokatarurbabhūva | sānnidhyato'pi yadi vā tava vītarāga nīrāgatāṃ vrajati ko na sacetano'pi ||24|| bho bhoḥ pramādamavadhūya bhajadhvamena- māgatya nirvṛtipurīṃ prati sārthavāham | etannivedayati deva jagattrayāya manye nadannabhinabhaḥ suradundubhiste ||25|| udyotiteṣu bhavatā bhuvaneṣu nātha tārānvito vidhurayaṃ vihatādhikāraḥ | muktākalāpakalitorusitātapatra- vyājāttridhā dhṛtatanurdhruvamabhyupetaḥ ||26|| svena prapūritajagattrayapiṇḍitena kāntipratāpayaśasāmiva sañcayena | māṇikyahemarajatapravinirmitena sālatrayeṇa bhagavannabhito vibhāsi ||27|| divyasrajo jina namattridaśādhipānā- mutsṛjya ratnaracitānapi maulibandhān | pādau śrayanti bhavato yadi vāparatra tvatsaṅgame sumanaso na ramanta eva ||28|| tvaṃ nātha janmajaladherviparāṅmukho'pi yattārayasyasumato nijapṛṣṭhalagnān | yuktaṃ hi pārthivanipasya satastavaiva citraṃ vibho yadasi karmavipākaśūnyaḥ ||29|| viśveśvaro'pi janapālaka durgatastvaṃ kiṃ vākṣaraprakṛtirapyalipistvamīśa | ajñānavatyapi sadaiva kathañcideva jñānaṃ tvayi sphurati viśvavikāsahetuḥ ||30|| prāgbhārasambhṛtanabhāṃsi rajāṃsi roṣā- dutthāpitāni kamaṭhena śaṭhena yāni | chāyāpi taistava na nātha hatā hatāśo grastastvamībhirayameva paraṃ durātmā ||31|| yadgarjadūrjitaghanaughamadabhrabhīma- bhraśyattaḍinmusalamāṃsalaghoradhāram | daityena muktamatha dustaravāri dadhre tenaiva tasya jina dustaravārikṛtyam ||32|| dhvastordhvakeśavikṛtākṛtimartyamuṇḍa- prālambabhṛdbhayadavaktraviniryadagniḥ | pretavrajaḥ prati bhavantamapīrito yaḥ so'syābhavatpratibhavaṃ bhavaduḥkhahetuḥ ||33|| dhanyāsta eva bhuvanādhipa ye trisandhya- mārādhayanti vidhivadvidhutānyakṛtyāḥ | bhaktyollasatpulakapakṣmaladehadeśāḥ pādadvayaṃ tava vibho bhuvi janmabhājaḥ ||34|| asminnapārabhavavārinidhau munīśa manye na me śravaṇagocaratāṃ gato'si | ākarṇite tu tava gotrapavitramantre kiṃ vā vipadviṣadharī savidhaṃ sameti ||35|| janmāntare'pi tava pādayugaṃ na deva manye mayā mahitamīhitadānadakṣam | teneha janmani munīśa parābhavānāṃ jāto niketanamahaṃ mathitāśayānām ||36|| nūnaṃ na mohatimirāvṛtalocanena pūrvaṃ vibho sakṛdapi pravilokito'si | marmāvidho vidhurayanti hi māmanarthāḥ prodyatprabandhagatayaḥ kathamanyathaite ||37|| ākarṇito'pi mahito'pi nirīkṣito'pi nūnaṃ na cetasi mayā vidhṛto'si bhaktyā | jāto'smi tena janabāndhava duḥkhapātraṃ yasmātkriyāḥ pratiphalanti na bhāvaśūnyāḥ ||38|| tvaṃ nātha duḥkhijanavatsala he śaraṇya kāruṇyapuṇyavasate vaśināṃ vareṇya | bhaktyā nate mayi maheśa dayāṃ vidhāya duḥkhāṅkuroddalanatatparatāṃ vidhehi ||39|| niḥsaṃkhyasāraśaraṇaṃ śaraṇaṃ śaraṇya- māsādya sāditaripuprathitāvadānam | tvatpādapaṅkajamapi praṇidhānavandhyo vandhyo'smi cedbhuvanapāvana hā hato'smi ||40|| devendravandya viditākhilavastusāra saṃsāratāraka vibho bhuvanādhinātha | trāyasva deva karuṇāhrada māṃ punīhi sīdantamadya bhayadavyasanāmburāśeḥ ||41|| yadyasti nātha bhavadaṅghrisaroruhāṇāṃ bhakteḥ phalaṃ kimapi santatasañcitāyāḥ | tanme tvadekaśaraṇasya śaraṇya bhūyāḥ svāmī tvameva bhuvane'tra bhavāntare'pi ||42|| itthaṃ samāhitadhiyo vidhivajjinendra sāndrollasatpulakakañcukitāṅgabhāgāḥ | tvadbimbanirmalamukhāmbujabaddhalakṣyā ye saṃstavaṃ tava vibho racayanti bhavyāḥ ||43|| jananayanakumudacandraprabhāsvarāḥ svargasampado bhuktvā | te vigalitamalanicayā acirānmokṣaṃ prapadyante ||44||

Meaning

Kalyan Mandir Stotra English Meaning

Having bowed to the lotus feet of the lord of the Jinas — a temple of all that is auspicious, noble, destroying sin, granting fearlessness to the frightened, beyond reproach, a ship for every creature sinking in the ocean of worldly existence — — I shall now attempt the praise of that Lord of the tirtha, a comet of doom to the pride of Kamatha, whose ocean of greatness even Brihaspati, teacher of the gods, with all his vast intellect, was unable to praise. O Lord, how can people like us describe your nature even in a general way? Can the young of an owl, blind by day, describe the form of the blazing sun, however bold it may be? O Lord, even a mortal who experiences your virtues through the destruction of delusion surely cannot count them. When the ocean's waters are thrown back at the end of the age and its heaps of gems lie open to view, who can measure them? Dull-witted though I am, O Lord, I have set out to praise you, a mine of countless shining virtues. Does not even a child stretch out both arms to show, by his own understanding, how wide the ocean is? O Lord, if your virtues are beyond the words even of yogis, what room is there for me to speak of them? So this attempt of mine is made without forethought — yet even birds chatter in their own tongue. O Jina, let alone your hymn, whose greatness is beyond thought: even your name protects the worlds from worldly existence. In the summer heat even the cool breeze from a lotus lake refreshes travellers worn out by the fierce sun. When you dwell in a person's heart, O Lord, even the tight bonds of karma loosen in a moment, as the coils of snakes wound around a sandalwood tree loosen at once when a wild peacock comes into its midst. O Jinendra, the moment people behold you they are freed from hundreds of terrible calamities, as cattle are quickly let go by thieves who flee the moment they catch sight of the herdsman, or the sun, in his blazing strength. O Jina, how are you the one who carries beings across, when it is they who carry you in their hearts as they cross over? Or rather: when a leather bag floats on water, that is surely the power of the air held within it. Kama, lord of Rati, before whom even Hara and the other gods lost their power, was destroyed by you in a moment. And the water that puts out fires — is it not drunk up by the irresistible fire beneath the sea? O Lord, how wonderful that creatures who take refuge in you and hold you in their hearts, heavy as you are with greatness, cross the ocean of births so lightly and so swiftly! Or indeed, the power of the great is beyond thought. O Lord, if you cast out anger first of all, tell me, how then did you destroy the thieves that are the karmas? Yet in this world even frost, cold as it is, burns up forests full of green trees. O Jina, yogis always search for you, the Supreme Self, within the inner chamber of the lotus of the heart. Where else is the birthplace of the pure, radiant lotus seed (and of the pure soul) but the pericarp of the lotus? O lord of the Jinas, by meditating on you embodied beings leave the body in a moment and reach the state of the Supreme Self, just as ores in a fierce fire shed their stony nature and soon become gold. O Jina, the devout always contemplate you within, so why do you destroy the very body in which you dwell? But this is the way of the great: those who stand in the middle, impartial, bring strife (vigraha, which also means 'body') to an end. O Jinendra, when the wise meditate on this soul as one with you, it takes on your power. Does not even water, when contemplated as nectar, remove the effects of poison? O Lord, even followers of other doctrines surely take refuge in you, who are free of darkness, though they think of you as Hari, Hara and the rest. Does not a person with jaundice or a diseased eye see even a white conch in all kinds of wrong colours? When you teach the dharma, the power of your presence frees not only people but even the tree from sorrow, making it an Ashoka, 'the sorrowless'. When the sun has risen, does not the whole living world, trees and all, awaken? O Lord, how strange that the dense shower of heavenly flowers falls all around with every stalk pointing downward! Yet, O lord of sages, in your presence the bonds of the sumanas — flowers, and good-hearted people — surely fall away downward. Fittingly do they call your words, which rise from the deep ocean of your heart, nectar: for the devout who drink them, sharing in the highest joy, swiftly attain freedom from old age and death. O Lord, I think the gleaming chowries of the gods, bowing low and then rising high, are saying: 'Those who bow to this foremost of sages surely rise upward, pure in heart.' Seated here on the lion-throne of bright gold and gems, dark in hue and deep of voice, you are gazed upon eagerly by the devout, as peacocks watch a new rain-cloud thundering aloud over the golden peak of Meru. Overcome by the dark-blue radiance spreading from you, the Ashoka tree lost the colour of its leaves. Or rather, O one free of passion, what living being would not become free of colour, and of passion, by being near you? O Lord, I think your celestial drum, resounding through the sky, announces to the three worlds: 'Ho there! Shake off your heedlessness, come and worship him, the caravan-leader to the city of liberation.' O Lord, since you have lit up the worlds, this moon with its stars, robbed of its office, has surely come to you in three forms, disguised as your three great white parasols hung with strings of pearls. O Lord, you shine encircled by the three ramparts of gems, gold and silver, as if by your own radiance, majesty and fame, which fill the three worlds, gathered together into one mass. O Jina, the heavenly garlands leave even the jewelled crowns of the bowing lords of the gods and come to rest at your feet. Or rather, once in your company the sumanas — flowers, and the good-hearted — find no delight anywhere else. O Lord, though you have turned your back on the ocean of birth, you carry across those who cling to your back. That suits you, who are like an earthen pot (and a lord of the earth); the wonder is that you are free of the ripening of karma, as a pot that carries people across is not unbaked. O protector of people, though lord of the universe you own nothing; though by nature imperishable (akshara, also 'letter'), O Lord, you are without script and untouched by karma; and in you, protector even of the ignorant, knowledge, the cause of the world's illumination, ever shines in a wondrous way. The masses of dust that wicked Kamatha raised in his fury, filling the whole sky, could not harm even your shadow, O Lord; rather, that wretch himself, his hopes destroyed, was caught in them. The demon let loose a flood hard to cross, from masses of thundering, mighty clouds, vast and dreadful, with falling bolts of lightning and fierce torrents thick as pestles; O Jina, by that very act he forged a cruel sword against himself. The horde of ghosts he sent against you — hair standing on end, misshapen, wearing long garlands of human skulls, fire pouring from their dreadful mouths — became for him a cause of suffering in birth after birth. O lord of the world, blessed indeed on earth are those who set aside all other tasks and duly worship your two feet at the three junctures of the day, their bodies thrilling with devotion. O lord of sages, in this shoreless ocean of existence I think you never came within my hearing; for once the sacred mantra of your name has been heard, how could the serpent of calamity come near? O Lord, I think that not even in a previous life did I worship your feet, which grant every wish; that is why in this life, O lord of sages, I have become a home for heart-crushing humiliations. O Lord, surely my eyes, veiled by the darkness of delusion, never once beheld you before; otherwise, why would these misfortunes, piercing to the core and rising one after another, torment me? I have heard you, worshipped you and seen you, yet surely I never held you in my heart with devotion; that is why, O friend of all people, I have become a vessel of sorrow, for actions empty of feeling bear no fruit. O Lord, tender to the afflicted, O refuge, abode of compassion and merit, best of the self-controlled, O great Lord: have mercy on me, who bow to you in devotion, and set yourself to uprooting the shoots of my sorrow. O purifier of the world, having reached your lotus feet — the home of countless strengths, the refuge of all who seek refuge, famed for the feat of crushing the inner foes — if I remain barren of meditation on them, alas, I am lost. O you whom the lords of the gods adore, knower of the essence of all things, who carry beings across worldly existence, all-pervading lord of the worlds, O lake of compassion: protect me, O God, and purify me, sinking today in the fearful ocean of misfortune. O Lord, if there is any fruit at all of my devotion to your lotus feet, gathered over a long time, then, O refuge, may you alone be the master of me, who have no refuge but you, in this world and in lives to come. O Jinendra, the devout who thus, with minds composed, duly offer this hymn to you, their bodies covered in a thrill of joy as if in armour, their gaze fixed on the pure lotus face of your image — — O moon to the night-lotuses that are people's eyes: they enjoy the radiant riches of heaven and then, the mass of their impurity dissolved, soon attain liberation. The verse carries the poet's name, Kumudachandra ('moon to the night-lotus').

अर्थ

Kalyan Mandir Stotra Hindi Meaning

जो कल्याण के मन्दिर हैं, उदार हैं, पापों का नाश करते हैं, भयभीतों को अभय देते हैं, निन्दा से परे हैं और संसार-सागर में डूबते सब जीवों के लिए जहाज़ के समान हैं, ऐसे जिनेश्वर के चरणकमलों को प्रणाम करके — — जिनकी गरिमा के समुद्र की स्तुति करने में विशाल बुद्धि वाले देवगुरु बृहस्पति भी स्वयं समर्थ नहीं हैं, और जो कमठ के अहंकार के लिए धूमकेतु के समान हैं, उन तीर्थंकर की यह स्तुति मैं करूँगा। हे स्वामी, आपके स्वरूप का सामान्य रूप से भी वर्णन करने में हम जैसे लोग कैसे समर्थ हो सकते हैं? दिन में अन्धा उल्लू का बच्चा कितना भी ढीठ हो, क्या वह सूर्य के रूप का वर्णन कर सकता है? हे नाथ, मोह के क्षय से आपके गुणों का अनुभव करने वाला मनुष्य भी निश्चय ही उन्हें गिन नहीं सकता। प्रलयकाल में जल हट जाने से समुद्र की रत्नराशि प्रकट भी हो जाए, तो भी उसे कौन माप सकता है? हे नाथ, मैं जड़बुद्धि होकर भी असंख्य चमकते गुणों की खान आपकी स्तुति करने को तत्पर हुआ हूँ। क्या बालक भी अपनी दोनों बाँहें फैलाकर अपनी समझ से समुद्र का विस्तार नहीं बताता? हे ईश, आपके जिन गुणों का वर्णन योगी भी नहीं कर पाते, उनमें मेरी पहुँच कहाँ? इस प्रकार यह मेरा बिना सोचे-विचारे किया गया प्रयास है; फिर भी पक्षी भी तो अपनी बोली में बोलते ही हैं। हे जिन, अचिन्त्य महिमा वाली आपकी स्तुति की तो बात ही क्या, आपका नाम भी जगत की संसार से रक्षा करता है। ग्रीष्म में तेज़ धूप से थके पथिकों को कमल-सरोवर की शीतल, सरस हवा भी तृप्त कर देती है। हे विभो, जब आप हृदय में विराजते हैं, तब जीव के घने कर्म-बन्धन भी क्षण भर में ढीले पड़ जाते हैं, जैसे वन का मोर चन्दन के वृक्ष के बीच आ जाए तो उससे लिपटे सर्पों के घेरे तुरन्त ढीले हो जाते हैं। हे जिनेन्द्र, आपके दर्शन मात्र से मनुष्य सैकड़ों भयानक उपद्रवों से सहसा छूट जाते हैं, जैसे तेजस्वी ग्वाले (अथवा सूर्य) के दिखते ही भागते हुए चोर पशुओं को तुरन्त छोड़ देते हैं। हे जिन, आप संसारी जीवों के तारक कैसे हैं, जबकि पार उतरते समय वे ही आपको हृदय में धारण किए रहते हैं? अथवा यह ठीक ही है — मशक जो पानी पर तैरती है, वह निश्चय ही उसके भीतर भरी हवा का ही प्रभाव है। जिस कामदेव के आगे शिव आदि भी प्रभावहीन हो गए, उसे भी आपने क्षण भर में नष्ट कर दिया। जिस जल ने अग्नियों को बुझाया, क्या उसे भी दुर्धर बड़वानल ने नहीं पी लिया? हे स्वामी, आश्चर्य है कि अपार गौरव (भार) वाले आपको हृदय में धारण करके भी आपके शरणागत जीव जन्म-समुद्र को इतनी हल्केपन से शीघ्र पार कर जाते हैं! अथवा, महापुरुषों का प्रभाव सोच से परे होता है। हे विभो, यदि आपने पहले ही क्रोध को त्याग दिया था, तो बताइए, कर्मरूपी चोरों का नाश कैसे किया? पर इस लोक में शीतल होते हुए भी पाला क्या हरे-भरे वनों को झुलसा नहीं देता? हे जिन, योगी परमात्मस्वरूप आपको सदा हृदयकमल के कोश में खोजते हैं। पवित्र और निर्मल कान्ति वाले कमल-बीज (और शुद्ध आत्मा) का उत्पत्ति-स्थान कर्णिका के सिवा और कहाँ हो सकता है? हे जिनेश, आपके ध्यान से भव्य जीव क्षण भर में देह छोड़कर परमात्म-अवस्था को प्राप्त हो जाते हैं, जैसे तीव्र अग्नि में तपकर धातुएँ पत्थरपन छोड़कर शीघ्र ही सोना बन जाती हैं। हे जिन, भव्य जीव सदा अपने भीतर आपका ध्यान करते हैं, फिर भी आप उसी शरीर का नाश क्यों करते हैं? यही तो महानुभावों का स्वभाव है — बीच में रहने वाले मध्यस्थ विग्रह (झगड़ा, और शरीर भी) को शान्त कर देते हैं। हे जिनेन्द्र, ज्ञानी जन जब इस आत्मा का आपसे अभेद-बुद्धि से ध्यान करते हैं, तो वह आपके समान प्रभाव वाला हो जाता है। जल को भी अमृत मानकर उसका चिन्तन किया जाए, तो क्या वह विष के विकार को दूर नहीं करता? हे विभो, अन्य मतों के अनुयायी भी निश्चय ही अन्धकार-रहित आपकी ही शरण लेते हैं, भले ही आपको हरि-हर आदि मानकर। हे ईश, क्या पीलिया या नेत्र-रोग वाले लोग सफ़ेद शंख को भी अनेक उलटे रंगों में नहीं देखते? धर्मोपदेश के समय आपकी समीपता के प्रभाव से लोगों की तो बात ही क्या, वृक्ष भी अशोक (शोक-रहित) हो जाता है। सूर्य उदय होने पर क्या वृक्षों सहित सारा जीवलोक जाग नहीं उठता? हे विभो, आश्चर्य है कि देवताओं की घनी पुष्पवर्षा चारों ओर डण्ठल नीचे करके ही गिरती है! अथवा, हे मुनीश, आपके सामने सुमनसों (फूलों और सज्जनों) के बन्धन निश्चय ही नीचे चले जाते हैं। आपके गम्भीर हृदयरूपी समुद्र से उत्पन्न वाणी को लोग उचित ही अमृत कहते हैं, क्योंकि उसे पीकर परम आनन्द के भागी भव्य जीव शीघ्र ही अजर-अमर पद पा लेते हैं। हे स्वामी, मुझे लगता है कि देवताओं के उजले चँवर बहुत नीचे झुककर फिर ऊपर उठते हुए यह कह रहे हैं — जो इन मुनिश्रेष्ठ को नमन करते हैं, वे शुद्ध भाव वाले निश्चय ही ऊर्ध्वगति पाते हैं। उज्ज्वल स्वर्ण और रत्नों के सिंहासन पर विराजमान, श्याम वर्ण और गम्भीर वाणी वाले आपको भव्य जीव उसी उत्सुकता से निहारते हैं, जैसे मोर सुमेरु के स्वर्ण-शिखर पर ज़ोर से गरजते नए मेघ को देखते हैं। आपके श्याम प्रभामण्डल के उठने से अशोक वृक्ष के पत्तों की लाली लुप्त हो गई। अथवा, हे वीतराग, आपकी समीपता पाकर कौन सचेतन प्राणी नीरागता (रंगहीनता, और रागहीनता) को प्राप्त नहीं होता? हे देव, मुझे लगता है आकाश में गूँजती आपकी देव-दुन्दुभि तीनों लोकों को यह सन्देश दे रही है — अरे, अरे! प्रमाद छोड़कर आओ और मोक्षपुरी तक ले जाने वाले इस सार्थवाह (यात्री-दल के नायक) की उपासना करो। हे नाथ, जब आपने ही सब लोकों को प्रकाशित कर दिया, तब अपने अधिकार से वंचित यह तारों सहित चन्द्रमा मानो मोतियों की झालरों से सजे बड़े-बड़े श्वेत छत्रों के बहाने तीन रूप धरकर आपके पास आ पहुँचा है। हे भगवन्, माणिक, सोने और चाँदी से बने तीन परकोटों से घिरे आप ऐसे शोभित होते हैं, मानो तीनों लोकों में भरी आपकी कान्ति, प्रताप और यश एकत्र होकर परकोटे बन गए हों। हे जिन, नमन करते हुए इन्द्रों के रत्नजटित मुकुटों को भी छोड़कर दिव्य मालाएँ आपके चरणों का आश्रय लेती हैं। अथवा, आपका संग पाकर सुमन (फूल और सज्जन) फिर कहीं और रमते ही नहीं। हे नाथ, संसार-सागर से विमुख होकर भी आप अपनी पीठ से लगे प्राणियों को पार उतार देते हैं। मिट्टी के घड़े (और पृथ्वीपति) के लिए यह उचित ही है; पर आश्चर्य यह है कि आप कर्म के विपाक (घड़े के पकने) से रहित हैं, जबकि बिना पका घड़ा किसी को पार नहीं उतारता। हे जनपालक, आप विश्व के ईश्वर होकर भी अकिंचन हैं; हे ईश, अक्षर (अविनाशी, और वर्ण) स्वभाव होकर भी आप अलिपि (लिपि-रहित, और कर्म-लेप से रहित) हैं; और अज्ञानियों के भी रक्षक होते हुए आपमें विश्व को प्रकाशित करने वाला ज्ञान सदा किसी अनोखे ढंग से स्फुरित होता है। दुष्ट कमठ ने क्रोध में आकर पूरे आकाश को भर देने वाली जो धूल उड़ाई, उससे हे नाथ, आपकी छाया तक को हानि न पहुँची; उलटे वह हताश दुरात्मा ही उसकी चपेट में आ गया। उस दैत्य ने गरजते, प्रबल, विशाल और भयानक मेघसमूहों से, गिरती बिजलियों और मूसल-जैसी मोटी घोर धाराओं वाली दुस्तर जलवर्षा की; हे जिन, उसी से उसने अपने लिए क्रूर तलवार का काम कर लिया। उसने आपके विरुद्ध जो प्रेतों का दल भेजा — ऊपर उठे बालों वाले, विकृत आकृति वाले, मनुष्यों के मुण्डों की लम्बी मालाएँ पहने, भयानक मुखों से आग उगलते — वही उसके लिए जन्म-जन्मान्तर में संसार-दुख का कारण बन गया। हे भुवनाधिप, इस पृथ्वी पर वे ही धन्य हैं जो अन्य सब काम छोड़कर तीनों सन्ध्याओं में विधिपूर्वक आपके चरणयुगल की आराधना करते हैं, और भक्ति से जिनका अंग-अंग पुलकित हो उठता है। हे मुनीश, इस अपार संसार-सागर में, मुझे लगता है, आप कभी मेरे सुनने में ही नहीं आए; क्योंकि आपके नाम का पवित्र मन्त्र सुन लेने पर विपत्तिरूपी नागिन पास भी कैसे आ सकती है? हे देव, मुझे लगता है कि पिछले जन्मों में भी मैंने मनोवांछित देने में समर्थ आपके चरणयुगल की पूजा नहीं की; इसीलिए, हे मुनीश, इस जन्म में मैं मन को मथ देने वाले अपमानों का घर बन गया हूँ। हे विभो, निश्चय ही मोहरूपी अन्धकार से ढकी आँखों से मैंने पहले कभी एक बार भी आपके दर्शन नहीं किए; नहीं तो मर्म को बेधने वाले, एक के बाद एक उठते ये अनर्थ मुझे क्यों सताते? हे जनबान्धव, मैंने आपको सुना भी, पूजा भी, देखा भी, पर निश्चय ही भक्तिपूर्वक हृदय में धारण नहीं किया; इसीलिए मैं दुख का पात्र बना हूँ, क्योंकि भाव से शून्य क्रियाएँ फल नहीं देतीं। हे नाथ, हे दुखी जनों के प्रति वत्सल, हे शरणदाता, हे करुणा और पुण्य के धाम, हे संयमियों में श्रेष्ठ, हे महेश, भक्तिपूर्वक झुके मुझ पर दया करके मेरे दुख के अंकुरों को उखाड़ने में तत्पर हो जाइए। हे भुवन-पावन, असंख्य श्रेष्ठ शक्तियों के आश्रय, शरण चाहने वालों की शरण, और भीतरी शत्रुओं का नाश करने के प्रसिद्ध पराक्रम वाले आपके चरणकमलों को पाकर भी यदि मैं उनके ध्यान से रहित रहूँ, तो हाय, मैं मारा गया! हे देवेन्द्रों द्वारा वन्दित, हे सब वस्तुओं के सार के ज्ञाता, हे संसार से तारने वाले, हे विभो, हे भुवनों के नाथ, हे करुणा के सरोवर देव — भयानक विपत्तियों के सागर में आज डूबते हुए मेरी रक्षा कीजिए, मुझे पवित्र कीजिए। हे नाथ, यदि आपके चरणकमलों की निरन्तर संचित भक्ति का कोई भी फल है, तो हे शरणदाता, केवल आपकी शरण लेने वाले मेरे स्वामी इस लोक में और अगले जन्मों में भी आप ही हों। हे जिनेन्द्र, जो भव्य जीव इस प्रकार एकाग्र चित्त से, घने रोमांच से अंग-अंग पुलकित होकर, आपकी प्रतिमा के निर्मल मुखकमल पर दृष्टि टिकाए, विधिपूर्वक आपकी यह स्तुति करते हैं — — हे जन-नेत्ररूपी कुमुदों के चन्द्रमा, वे स्वर्ग की उज्ज्वल सम्पदाओं को भोगकर, कर्म-मल के समूह से रहित होकर शीघ्र ही मोक्ष प्राप्त करते हैं। इस श्लोक में रचयिता 'कुमुदचन्द्र' का नाम भी आया है।

Listen

Recitation video

Kalyan Mandir Stotra | कल्याणमन्दिरस्तोत्रम्

Significance

Kalyan Mandir Stotra Significance

A hymn of 44 verses to Parshvanatha, the 23rd Tirthankara, in the Vasantatilaka metre (the last verse is an Arya), written in the manner of the Bhaktamar Stotra. Digambaras attribute it to Acharya Kumudachandra, whose name is woven into the last verse; Shvetambaras attribute it to Acharya Siddhasena Divakara and count it among the Nava Smarana. Both traditions recite the same 44 verses, often together with the Bhaktamar; verses 31–33 recall Kamatha's attacks on Parshvanatha.

Keep reading

Explore similar