Skip to content
Shrutim Logo
Shrutim

Stotram

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) | श्रीमद्भगवद्गीता द्वादशोऽध्यायः (भक्तियोगः)

Original · संस्कृतम्

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) Sanskrit Lyrics

अर्जुन उवाच । एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच । मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥२॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥३॥ संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥४॥ क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥६॥ तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥७॥ मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥८॥ अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय ॥९॥ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१०॥ अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥११॥ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥१२॥ अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥१३॥ संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१४॥ यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥१५॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१६॥ यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥१७॥ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥१८॥ तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥१९॥ ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥२०॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥

Transliteration

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) English Lyrics

arjuna uvāca | evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate | ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ ||1|| śrībhagavānuvāca | mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate | śraddhayā parayopetāste me yuktatamā matāḥ ||2|| ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate | sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam ||3|| saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ | te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ ||4|| kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām | avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate ||5|| ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ | ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate ||6|| teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt | bhavāmi nacirātpārtha mayyāveśitacetasām ||7|| mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya | nivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ ||8|| atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram | abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanaṃjaya ||9|| abhyāse'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava | madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi ||10|| athaitadapyaśakto'si kartuṃ madyogamāśritaḥ | sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān ||11|| śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate | dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram ||12|| adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca | nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī ||13|| saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ | mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ||14|| yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ | harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa ca me priyaḥ ||15|| anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ | sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ||16|| yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati | śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ ||17|| samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ | śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ ||18|| tulyanindāstutirmaunī santuṣṭo yena kenacit | aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ ||19|| ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate | śraddadhānā matparamā bhaktāste'tīva me priyāḥ ||20|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde bhaktiyogo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||

Meaning

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) English Meaning

Arjuna said: Of those devotees who, ever steadfast, worship you in this way, and those who worship the imperishable, the unmanifest, which know yoga best? The Blessed Lord said: Those who fix their minds on me and worship me, ever steadfast and filled with supreme faith, I hold to be the most perfect in yoga. But those who worship the imperishable, the undefinable, the unmanifest, the all-pervading and unthinkable, the unchanging, the immovable, the eternal, having fully restrained their senses, even-minded everywhere and devoted to the welfare of all beings, they too reach me alone. Greater is the struggle of those whose minds are set on the unmanifest, for the goal of the unmanifest is hard for embodied beings to reach. But those who offer all their actions to me, hold me as the highest, and worship me, meditating on me with undivided devotion, for them, whose minds have entered into me, O Partha, I soon become the deliverer from the ocean of death and worldly existence. Fix your mind on me alone and let your understanding rest in me; then you will dwell in me alone. Of this there is no doubt. If you cannot hold your mind steadily on me, then seek to reach me through the yoga of practice, O Dhananjaya. If you are unable even to practise, be devoted to work done for me; even by doing actions for my sake you will reach perfection. If you cannot do even this, then take refuge in my yoga, master yourself, and give up the fruits of all actions. Knowledge is better than practice, and meditation is higher than knowledge; giving up the fruits of action is higher than meditation, and peace follows at once upon that giving up. One who bears ill will to no being, who is friendly and compassionate, free of possessiveness and ego, the same in pain and pleasure, forgiving, ever content, a yogi, self-controlled, firm in resolve, with mind and understanding offered to me: that devotee of mine is dear to me. One from whom the world does not shrink and who does not shrink from the world, who is free from elation, resentment, fear and agitation: such a one is dear to me. One who wants nothing, who is pure and capable, unconcerned and untroubled, who has given up every self-seeking undertaking: that devotee of mine is dear to me. One who neither rejoices nor hates, neither grieves nor craves, who has let go of both good and bad, and is full of devotion: such a one is dear to me. One who is the same to foe and friend, the same in honour and dishonour, in cold and heat, in pleasure and pain, free from attachment, who holds blame and praise alike, who is quiet, content with whatever comes, without a fixed home, steady in mind and full of devotion: that person is dear to me. But those who, full of faith and holding me as the highest, follow this immortal teaching of dharma as I have given it, those devotees are exceedingly dear to me. Om Tat Sat. Thus, in the Upanishad of the glorious Bhagavad Gita, the knowledge of Brahman and scripture of yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the twelfth chapter, named the Yoga of Devotion.

अर्थ

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) Hindi Meaning

अर्जुन ने कहा: जो भक्त इस प्रकार निरन्तर आपमें लगे रहकर आपकी उपासना करते हैं, और जो अविनाशी, अव्यक्त (निराकार) की उपासना करते हैं — उनमें योग को सबसे अच्छी तरह जानने वाले कौन हैं? श्रीभगवान ने कहा: जो मुझमें मन लगाकर, नित्य मुझसे जुड़े रहकर, परम श्रद्धा के साथ मेरी उपासना करते हैं, उन्हें मैं सबसे श्रेष्ठ योगी मानता हूँ। परन्तु जो अविनाशी, अनिर्वचनीय, अव्यक्त, सर्वव्यापी, अचिन्त्य, कूटस्थ (निर्विकार), अचल और नित्य (ब्रह्म) की उपासना करते हैं — — अपनी सब इन्द्रियों को भली-भाँति वश में करके, सर्वत्र समबुद्धि रखते हुए, सब प्राणियों के हित में लगे रहते हैं — वे भी मुझे ही प्राप्त होते हैं। जिनका चित्त अव्यक्त में आसक्त है, उनका परिश्रम अधिक है, क्योंकि देहधारियों के लिए अव्यक्त की गति कठिनाई से प्राप्त होती है। परन्तु जो अपने सारे कर्म मुझे अर्पित करके, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर, अनन्य भक्तियोग से मेरा ध्यान करते हुए मेरी उपासना करते हैं — — हे पार्थ! मुझमें चित्त लगाने वाले उन भक्तों का मैं शीघ्र ही मृत्युरूपी संसार-सागर से उद्धार करने वाला बन जाता हूँ। अपना मन मुझमें ही लगाओ और अपनी बुद्धि मुझमें ही स्थिर करो; इसके बाद तुम मुझमें ही निवास करोगे, इसमें कोई संशय नहीं है। यदि तुम अपने चित्त को मुझमें स्थिर रूप से नहीं लगा सकते, तो हे धनञ्जय! अभ्यासयोग के द्वारा मुझे पाने की इच्छा करो। यदि तुम अभ्यास में भी असमर्थ हो, तो मेरे लिए कर्म करने में तत्पर हो जाओ; मेरे लिए कर्म करते हुए भी तुम सिद्धि प्राप्त करोगे। यदि तुम यह भी नहीं कर सकते, तो मेरी शरण लेकर, मन को वश में करके, सब कर्मों के फल का त्याग कर दो। अभ्यास से ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञान से ध्यान श्रेष्ठ है, ध्यान से कर्मफल का त्याग श्रेष्ठ है, और त्याग से तुरन्त ही शान्ति मिलती है। जो किसी प्राणी से द्वेष नहीं करता, सबका मित्र और दयालु है, ममता और अहंकार से रहित है, सुख-दुःख में समान रहता है और क्षमाशील है — — जो सदा सन्तुष्ट है, योगी है, संयमी है, दृढ़ निश्चय वाला है, जिसने अपना मन और बुद्धि मुझे अर्पित कर दिए हैं — ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है। जिससे संसार के लोग उद्विग्न नहीं होते और जो स्वयं संसार से उद्विग्न नहीं होता, जो हर्ष, अमर्ष (असहनशीलता), भय और उद्वेग से मुक्त है — वह मुझे प्रिय है। जो किसी वस्तु की अपेक्षा नहीं रखता, जो पवित्र और कुशल है, उदासीन (पक्षपात से रहित) है, व्यथा से रहित है, और जिसने अपने लिए किए जाने वाले सब आरम्भों का त्याग कर दिया है — ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है। जो न हर्षित होता है, न द्वेष करता है, न शोक करता है, न कामना करता है, जिसने शुभ और अशुभ दोनों को छोड़ दिया है — ऐसा भक्तिमान मनुष्य मुझे प्रिय है। जो शत्रु और मित्र में, मान और अपमान में समान है, सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख में समान है, और आसक्ति से रहित है — — जो निन्दा और स्तुति को समान समझता है, मननशील है, जो कुछ मिल जाए उसी में सन्तुष्ट है, जिसका कोई नियत घर नहीं, जिसकी बुद्धि स्थिर है — ऐसा भक्तिमान मनुष्य मुझे प्रिय है। परन्तु जो श्रद्धावान भक्त मुझे परम लक्ष्य मानकर, मेरे कहे हुए इस धर्ममय अमृत का यथावत् पालन करते हैं, वे मुझे अत्यन्त प्रिय हैं। ॐ तत् सत्। इस प्रकार उपनिषद्-रूप श्रीमद्भगवद्गीता में, जो ब्रह्मविद्या और योगशास्त्र है, श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद में 'भक्तियोग' नामक बारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।

Listen

Recitation video

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) | श्रीमद्भगवद्गीता द्वादशोऽध्यायः (भक्तियोगः)

Significance

Bhagavad Gita Chapter 12 (Bhakti Yoga) Significance

The twelfth chapter of the Bhagavad Gita, the Yoga of Devotion, in twenty verses. Arjuna asks whether those who worship the Lord in personal form or those who worship the unmanifest are better; Krishna praises loving devotion, offers a ladder of easier practices, and closes with a portrait of the devotee who is dear to him. Being short and wholly about devotion, it is often learnt by heart and recited on its own. The text is the standard (vulgate) recitation text, with the speaker lines and the traditional closing colophon.

Keep reading

Explore similar